JAK MÓGŁ WYGLĄDAĆ GRÓB JEZUSA?

Opracowanie Kasia Śmiałkowska | Opublikowane w piątek, 02 kwietnia 2021

Obraz grobu Jezusa, który zazwyczaj pojawia się w umysłach wierzących, to grobowiec wykuty w skale, zamknięty wielkim kamieniem, który można było toczyć. Archeolodzy twierdzą jednak, że niekoniecznie tak było.

Według Amosa Klonera, który zbadał ponad 900 grobowców w okolicach Jerozolimy, istnieją tylko cztery grobowce z późnego okresu Drugiej Świątyni, w których znajdują się tego rodzaju kamienie. Pierwszy z nich to grób królowej Heleny z Adiabene, znajdujący się przy drodze do Nablus od Bramy Damasceńskiej. Drugi to grobowiec rodziny Heroda w zachodniej Jerozolimie, niedaleko hotelu King David. Trzeci to inny grobowiec w pobliżu grobu rodziny Heroda. Czwarty to grobowiec znajdujący się w górnej dolinie Kidron.

Bardziej powszechną formą zamknięcia grobowca wykutego w skale był kamień w kształcie grzyba czy też korka od szampana, położonego na boku.

Innymi słowy, jedna część kamienia była ukształtowana w taki sposób, aby zapewnić ścisłe dopasowanie w drzwiach grobowca. Większość grobowców wykutych w skale miała małe otwory, a następnie wewnątrz grobowca wycięta była przestrzeń, która umożliwiała odwiedzającym stanie w pozycji wyprostowanej.

Część kamienia przeznaczona do zamknięcia wejścia do grobowca pasowała zatem do otworu. Dalsza część kamienia miała kołnierz, którym opierała się o zewnętrzną powierzchnię grobowca i otaczała otwór. Wszelkie małe otwory lub szczeliny wokół tego kamienia można było następnie wypełnić mniejszymi kamykami i zaprawą, aby zapobiec przedostawaniu się robactwa.

Jak jednak miała się rzecz w przypadku grobu Jezusa? Niektórzy twierdzą, że gdyby był w nim kamień, który można toczyć, byłby rodzajem Boskiego wypełnienia faktu, że dla wszystkich wierzących Jezus rzeczywiście był królem, a tego rodzaju kamienne zamknięcie byłoby tego świadectwem.

Wśród trudności, z jakimi boryka się ta teoria, jest to, że grób był pożyczony (Mat. 27:57-60; Jan 19:38-42), a więc ponieważ został zbudowany dla bardziej zwyczajnej osoby, nie byłby wyposażony w toczący się kamień.

Inni powiedzieliby, że chociaż grób, w którym pochowano Jezusa, był grobowcem wykutym w skale i dlatego należał do rodziny o stosownych dochodach, nic nie wskazuje na to, że został zaprojektowany jako jeden z „czterech najlepszych” grobów w Jerozolimie.

Co mówią teksty biblijne? Czy wskazują, jakiego rodzaju kamienia użyto do zamknięcia grobu Jezusa? W centrum naszego zainteresowania jest czasownik użyty do opisania umieszczenia lub usunięcia kamienia z wejścia do grobowca.

Marek w swojej relacji odnosi się do omawianego kamienia w dwóch miejscach: raz w opisie miejsca pochówku (Mar. 15:46) i ponownie w scenie poranka pierwszego dnia po szabacie (Mar. 16:3).

„A on kupił prześcieradło, zdjął go, owinął w prześcieradło, i złożył w grobowcu wykutym w skale, i przytoczył kamień przed wejście do grobu” – Mar. 15:46.

„I mówiły do siebie: Któż nam odwali kamień od drzwi grobu?” – Mar. 16:3.

Grecki czasownik „przytoczył” to proskulisas. Jest to kombinacja pros (oznaczającego „w kierunku”) i imiesłowu czasu przeszłego od kulio (oznaczającego „toczyć się” lub „toczyć wzdłuż”).

O poranku zmartwychwstania kobiety „mówiły do siebie: Któż nam odwali kamień od drzwi grobu. Ale gdy spojrzały, zauważyły, że kamień był odwalony, był bowiem bardzo wielki”.

Greckie określenie „odwali” to apekulisen. Jest to kombinacja ap (co oznacza „z dala”) i… podobnie jak w poprzednim słowie – kulio (co oznacza „toczyć”).

U Mateusza 27:60 czytamy, że po śmierci Jezusa „[Józef z Arymatei] złożył je [ciało] w swoim nowym grobie, który wykuł w skale, i zatoczył przed wejście do grobu wielki kamień, i odszedł”.

Użyty tu czasownik jest taki sam, jak ten u Marka: proskulio. W tekście czytamy dalej, że w poranek zmartwychwstania „powstało wielkie trzęsienie ziemi, albowiem anioł Pański zstąpił z nieba i przystąpiwszy odwalił kamień i usiadł na nim”. Po raz kolejny pojawia się złożona forma apo („od”) i kulio („toczyć”).

Jedyną częścią relacji Łukasza, w której wspomina się o kamieniu, jest Łuk. 24:2, który opisuje, co kobiety znalazły rano pierwszego dnia tygodnia, kiedy przyszły do grobu: „I zastały kamień odwalony od grobowca”. Tutaj również czasownik oznaczający „odwalony” jest taki sam, jak w innych relacjach.

Jakie wnioski możemy z tego wyciągnąć? W swoim artykule na temat rodzaju zamknięcia grobu zastosowanego w grobie Jezusa Amos Kloner stwierdza, że grecki czasownik kulio oznacza „toczyć”, ale może również oznaczać „usunąć” lub „przesunąć”.

Nie zgodziłbym się z tym z dwóch powodów: po pierwsze, przynajmniej nie mogę znaleźć żadnych określeń w słowniku (w tym w największym słowniku, autorstwa Liddle-Scott-Jones), które nadają to inne znaczenie. Po drugie, jak wskazałem powyżej, prawie wszystkie wystąpienia czasownika w tekstach Ewangelii są złożeniami kulio, albo pros-kulio („przytoczyć”), albo apo-kulio („odtoczyć”). Są to czasowniki określające ruch „w kierunku” lub „z dala od”.

W rezultacie uważam, że wyjaśnienie Klonera nie jest wystarczające.

Czy twierdzę zatem, że Ewangelie synoptyczne nie mają pojęcia, co się właściwie wydarzyło? Myślę, że to zbyt daleko posunięty wniosek. Nie jest tak, że te relacje muszą być błędne, ale być może tworzą niewłaściwe wrażenie. Możliwe, że ludzie odsuwali od grobu kamienie w kształcie korka. Kiedy widzi się rozmiar „korków”, łatwo zauważyć, że niezależnie od tego, jak wyjmowano kamień z otworu wejściowego, jest szansa, że był on następnie toczony.

A co z relacją z Ewangelii Jana?

W opisie pochówku Jezusa nie ma wzmianki o kamieniu. Niemniej jednak w scenie przy grobie w pierwszy dzień tygodnia jest napisane:

„A pierwszego dnia tygodnia, wczesnym rankiem, gdy jeszcze było ciemno, przyszła Maria Magdalena do grobu i ujrzała kamień odwalony od grobu” – Jan 20:1.

Grecki czasownik, przetłumaczony tu na „odwalony” to hairo, co oznacza „zabrać”; nie ma nic o „toczeniu się”. Dlaczego Jan napisał to właśnie w taki sposób? Ponieważ znał żydowskie praktyki pochówku, a jego sformułowanie odzwierciedla tę praktykę znacznie dokładniej niż pozostałe Ewangelie. Podał nam szczegół, którego nie ma w żadnej z nich.

A zatem archeologia pomaga nam dokładniej zrozumieć tekst: bez archeologii ta część wiedzy Jana pozostałaby niezauważona.


Półtorametrowy kamienny dysk przy tzw. Grobie rodziny Heroda – można go było przetoczyć, by zasłonić czy odsłonić wejście do grobu. Jest to jeden z czterech jerozolimskich grobowców z okresu Drugiej Świątyni posiadających tego rodzaju kamień. (źródło: Biblical Archaeology Society)


Grobowiec z czasów Heroda z nekropolii w Nazarecie (źródło: BAS Library)


Grobowiec wyciosany w skale, zamykany „korkiem” w kształcie grzyba (źródło: BAS Library)


Na podstawie: Biblical Archaeology Society - How Was Jesus’ Tomb Sealed?

Następny | Poprzedni